Znak twardy i miękki

Język rosyjski sprawia początkującym wiele trudności, dlatego powstała lekcja o twardym (ъ - твёрдый знак) i miękkim znaku (ь - мя́гкий знак). Warto wiedzieć skąd się wzięły oraz jaką pełnią funkcję, ponieważ ułatwi to przyswojenie zasad ortografii i gramatyki rosyjskiej.

Znak twardy

Znak twardy (ъ) to jedna z podstawowych liter cyrylicy pochodząca z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, niegdyś nazywana twardym jerem. Obecnie znak twardy występuje w pisowni rosyjskiej bardzo rzadko, dlatego zasady jego używania nie są aż tak skomplikowane. Pełni on kilka podstawowych funkcji.

Po pierwsze, rozdziela on wyrazy i znajduje się najczęściej po spółgłosce przed samogłoską jotowaną. Na przykład w wyrazach: объя́занность (obowiązek), объе́зд (objazd), подъём (podniesienie). Ponadto występuje pomiędzy przedrostkami a samogłoskami jotowanymi: cъе́хать (zjechać), подъе́хать (podjechać), отъе́хать (odjechać).

Znak twardy pojawia się też często w wyrazach pochodzenia obcego, takich jak: адъюта́нт (adiunkt), объе́кт (obiekt), конъюнкту́ра (koniunktura).

Występuje również w połączeniach liczebników: двух-, трёх-, четырёх- z wyrazami rozpoczynającymi się na samogłoskę jotowaną, jak na przykład: трёхъязы́чный (trójjęzyczny), двухъя́русный (dwuwarstwowy).

Znak miękki

Znak miękki (ь) znajduje się nie tylko w języku rosyjskim, ale też wielu innych językach, których alfabety bazują na cyrylicy (białoruski, ukraiński, bułgarski). Ogólnie rzecz biorąc służy on do zmiękczania spółgłosek po których występuje. Używany jest bardzo często i pełni trzy zasadnicze funkcje: zmiękczającą, gramatyczną oraz rozdzielającą.

W czasownikach znak miękki najczęściej występuje w końcówkach bezokoliczników (-ть, -сь, -чь), na przykład: чита́ть (czytać), вести́сь (zachowywać się), лечь (położyć się). Piszemy go też zawsze w drugiej osobie liczby pojedynczej w czasie teraźniejszym, przyszłym prostym i złożonym: ты почита́ешь (poczytasz), ты ведёшь себя́ (zachowujesz się), ты бу́дешь ложи́ться (będziesz się kładł). Znak miękki występuje również w jednym ze sposobów tworzenia trybu rozkazującego w liczbie pojedynczej i mnogiej: ся́дь (usiądź), ся́дьте (usiądźcie). Czasowniki zwrotne w pierwszej osobie liczby pojedynczej oraz drugiej osobie liczby mnogiej również zawierają znak miękki: я нра́влюсь (podobam się), вы нра́витесь (podobacie się).

  • Ты почита́ешь кни́гу, а пото́м бу́дешь ложи́ться спа́ть.
  • Ty poczytasz książkę, a potem będziesz kładł się spać.
  • Я нра́влюсь Ле́не, но Лена нра́виться то́же вам.
  • Ja podobam się Lenie, ale Lena podoba się też wam.

W niektórych rzeczownikach rodzaju męskiego lub żeńskiego miękki znak pełni funkcję rozdzielającą, jak na przykład: друзья́ (przyjaciele), семья́ (rodzina). Występuje we wszystkich przypadkach w rzeczownikach rodzaju nijakiego typu сча́стье (szczęście), w rzeczownikach II deklinacji (rodzaju męskiego i nijakiego) przed końcówką w liczbie mnogiej, jak w бра́тья (bracia), дере́вья (drzewa). W rzeczownikach III deklinacji (rodzaju żeńskiego), takich jak ночь (noc) znak występuje w mianowniku, bierniku i narzędniku liczby pojedynczej. Warto zatem dokładnie przyjrzeć się odmianie przedstawionych rzeczowników.

  друзья семья счастье братья деревья ночь
Mianownik
Имени́тельный
друзья́ семья́ сча́стье бра́тья дере́вья но́чь
Dopełniacz
Роди́тельный
друзе́й семьи́ сча́стья бра́тьев дере́вьев но́чи
Celownik
Да́тельный
друзья́м семье́ сча́стью бра́тьям дере́вьям но́чи
Biernik
Вини́тельный
друзе́й семью́ сча́стье бра́тьев дере́вья но́чь
Narzędnik
Твори́тельный
друзья́ми семьёй сча́стьем бра́тьями дере́вьями но́чью
Miejscownik
Предло́жный
друзья́х семье́ сча́стье бра́тьях дере́вьях но́чи

W liczebnikach od 5 do 20 i 30 znak miękki piszemy na końcu wyrazu - во́семь (osiem), двена́дцать (dwanaście), три́дцать (trzydzieści). W liczebnikach od 50-80 i 500-900 piszemy go w środku słowa - се́мьдесят (siedemdziesiąt), семьсо́т (osiemset).

Znak miękki występuje również w zaimku чей (czyj) we wszystkich liczbach i osobach poza rodzajem męskim: чьё (czyje), чья (czyja), чьи (czyje), ale чей (czyj).
  • Чьё э́то пальто́? Чей э́тот ко́фе?
  • Czyj jest ten płaszcz? Czyja jest ta kawa?

Znak miękki, podobnie jak i znak twardy piszemy też w niektórych wyrazach zapożyczonych z innych języków, jak na przykład: бульо́н (bulion), компью́тер (komputer).