Wprowadzenie do odmiany rzeczownika rosyjskiego

Rzeczownik to samodzielna i odmienna część mowy. W języku rosyjskim, podobnie jak w polskim, odpowiada na pytania kto? (кто?), co? (что?) oraz służy do określania osób, organizmów, przedmiotów i zjawisk, a także pojęć abstrakcyjnych, takich jak uczucia, emocje, spostrzeżenia, cechy charakteru czy myśli. Posiada on liczbę pojedynczą (еди́нственное число́) lub liczbę mnogą (мно́жественное число́), trzy rodzaje: rodzaj męski (мужско́й род), rodzaj żeński (же́нский род) oraz rodzaj nijaki (сре́дний род) oraz kategorię żywotności (одушевлённость).

Wszystkie cechy rzeczownika są bardzo ważne przy jego odmianie, którą nazywamy deklinacją. Rzeczownik rosyjski odmienia się przez sześć przypadków. Łatwo jest to zapamiętać, gdyż w porównaniu do języka polskiego, nie ma jedynie ostatniego przypadku - wołacza. Nazwy przypadków, pytania oraz przykładowa odmiana są zbliżone do języka polskiego i zostały zamieszczone w tabeli:

Przypadek Pytania Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
дом мáма окнó маши́ны
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
дóма мáмы окнá маши́н
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
дóму мáме окнý маши́нам
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
дóм мáму окнó маши́ны
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
дóмом мáмой окнóм маши́нами
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
дóме мáме окнé маши́нах
Wołacz
ø
... ... ... ... ...

Odmiana w powyższej tabeli jest oczywiście poprawna, ale nie należy podanej odmiany stosować do wszystkich rzeczowników. Deklinacja w języku rosyjskim jest nieco skomplikowana.

Deklinacja I

Do pierwszej deklinacji należą rzeczowniki:
  1. rodzaju żeńskiego z końcówką lub (typu: ма́ма - mama, ба́ня - sauna)
  2. rodzaju męskiego z końcówką lub (typu: па́па - tata, дя́дя - wujek)
  3. rodzaju wspólnego z końcówką lub (typu: я́беда - skarżypyta, чистю́ля - czyścioch)
Rzeczowniki te mogą posiadać następujące końcówki:
Przypadek Pytania Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
-а, -я -ы, -и
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
-ы, -и ø
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
-е, -и -ам, -ям
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
-у, -ю ø
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
-ой, -ей, -ёй -ами, -ями
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
-е, -и -ах, ях

Aby dowiedzieć się więcej przejdź do lekcji o deklinacji: deklinacja I.

Deklinacja II

Do drugiej deklinacji należą rzeczowniki:
  1. rodzaju męskiego z końcówką zerową -ø (typu: дом - dom, день - dzień)
  2. rodzaju męskiego z końcówką -o lub -е (typu: доми́ще - domisko, сараи́шко - szopka)
  3. rodzaju nijakiego z końcówką -o lub -е (typu: окно́ - okno, мо́ре - morze)
Rzeczowniki te mogą posiadać następujące końcówki:
Przypadek Pytania Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
-о, -е -а, -ы, -и
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
-а, -я -ов, -ев, -ёв, ей
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
-у, -ю -ам, -ям
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
-о, -е -а, -я, -ы, -и
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
-ом, -ём -ами, -ями
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
-ах, ях

Aby dowiedzieć się więcej przejdź do lekcji o deklinacji: deklinacja II.

Deklinacja III

Do trzeciej deklinacji należą rzeczowniki rodzaju żeńskiego z końcówką zerową (typu: ночь - noc, мать - matka).

Rzeczowniki te mogą posiadać następujące końcówki:
Przypadek Pytania Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
ø
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
-ей
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
-ам, -ям
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
ø -ей
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
-ами, -ями
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
-ах, -ях

Aby dowiedzieć się więcej przejdź do lekcji o deklinacji: deklinacja III.

Wołacz

Forma wołacza (o Ty! o Wy!) istnieje, chociaż oficjalnie, w żadnym podręczniku do gramatyki rosyjskiej, nigdzie jej nie znajdziemy. Zazwyczaj przyjmuje ona po prostu formę mianownika.
  • Брат! Ты де́лаешь?
  • Bracie! Co robisz?
Należy jednak uważać, bo forma wołacza może występować w skróconej wersji.
  • Мам! Что на обе́д?
  • Mamo! Co jest na obiad?
  • Пап! Иди́ сюда́!
  • Tato! Chodź tutaj!
W większości przypadków forma wołacza w języku rosyjskim nie występuje. Zwłaszcza, gdy mówimy o rzeczownikach nieżywotnych, do których nie możemy się bezpośrednio zwrócić. Takie, sztucznie utworzone formy, możemy spotkać jedynie w utworach literackich.
  • Ох, ле́то кра́сное! Люби́л бы я тебя́,
    когда́ б не зной, да пыль, да комары́, да му́хи.

Fragment А.С. Пу́шкин "О́сень"