Formy nieodmienne rzeczowników rosyjskich

Rzeczownik to samodzielna i odmienna część mowy. W języku rosyjskim, podobnie jak w polskim, odpowiada na pytania kto? (кто?), co? (что?) oraz służy do określania osób, organizmów, przedmiotów i zjawisk, a także pojęć abstrakcyjnych, takich jak uczucia, emocje, spostrzeżenia, cechy charakteru czy myśli. Posiada on liczbę pojedynczą (еди́нственное число́) lub liczbę mnogą (мно́жественное число́), trzy rodzaje: rodzaj męski (мужско́й род), rodzaj żeński (же́нский род) oraz rodzaj nijaki (сре́дний род) oraz kategorię żywotności (одушевлённость). Wszystkie cechy rzeczownika są bardzo ważne przy jego odmianie, którą nazywamy deklinacją (скло́нение).

Większość rzeczowników rosyjskich odmienia się przez sześć przypadków, co było omówione wcześniej. Podlegają one pod jedną z trzech deklinacji (deklinacja I, deklinacja II, deklinacja III). Istnieją jednak też formy, które nie podporządkowują się żadnej deklinacji lub takie, które nie odmieniają się w ogóle.

Rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -мя

W lekcji o rodzaju wspomniano o 10 rzeczownikach rodzaju nijakiego zakończonych na -мя. Należą do nich: бре́мя (brzemię), вре́мя (czas), пле́мя (plemię), пла́мя (płomień), стре́мя (strzemię), и́мя (imię), зна́мя (znamię), се́мя (siemię), вы́мя (wymię) oraz те́мя (ciemię). Nie należą one do żadnej z trzech deklinacji, i odmieniają się w następujący sposób:
Przypadek Pytania Liczba pojedyncza
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
бре́м-я вре́м-я пле́м-я стре́м-я се́м-я
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
бре́м-ен-и вре́м-ен-и пле́м-ен-и стре́м-ен-и се́м-ен-и
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
бре́м-ен-и вре́м-ен-и пле́м-ен-и стре́м-ен-и се́м-ен-и
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
бре́м-я вре́м-я пле́м-я стре́м-я се́м-я
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
бре́м-ен-ем вре́м-ен-ем пле́м-ен-ем стре́м-ен-ем се́м-ен-ем
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
бре́м-ен-и вре́м-ен-и пле́м-ен-и стре́м-ен-и се́м-ен-и
Przypadek Pytania Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
брем-ен-а́ врем-ен-а́ плем-ен-а́ стрем-ен-а́ сем-ен-а́
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
брем-ён врем-ён плем-ён стрем-я́н сем-я́н
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
брем-ен-а́м врем-ен-а́м плем-ен-а́м стрем-ен-а́м сем-ен-а́м
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
брем-ен-а́ врем-ен-а́ плем-ен-а́ стрем-ен-а́ сем-ен-а́
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
брем-ен-а́ми врем-ен-а́ми плем-ен-а́ми стрем-ен-а́ми сем-ен-а́ми
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
брем-ен-а́х врем-ен-а́х плем-ен-а́х стрем-ен-а́х сем-ен-а́х
Przypadek Pytania Liczba pojedyncza
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
и́м-я зна́м-я пла́м-я вы́м-я те́м-я
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
и́м-ен-и зна́м-ен-и пла́м-ен-и вы́м-ен-и те́м-ен-и
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
и́м-ен-и зна́м-ен-и пла́м-ен-и вы́м-ен-и те́м-ен-и
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
и́м-я зна́м-я пла́м-я вы́м-я те́м-я
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
и́м-ен-ем зна́м-ен-ем пла́м-ен-ем вы́м-ен-ем те́м-ен-ем
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
и́м-ен-и зна́м-ен-и пла́м-ен-и вы́м-ен-и те́м-ен-и
Przypadek Pytania Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
им-ен-а́ знам-ён-а *плам-ен-а́ *вым-ен-а́ *тем-ен-а́
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
им-ён знам-ён *плам-ён *вым-ён *тем-ён
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
им-ен-а́м знам-ён-ам *плам-ен-а́м *вым-ен-а́м *тем-ен-а́м
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
им-ен-а́ знам-ён-а *плам-ен-а́ *вым-ен-а́ *тем-ен-а́
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
им-ен-а́ми знам-ён-ами *плам-ен-а́ми *вым-ен-а́ми *тем-ен-а́ми
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
им-ен-а́х знам-ён-ах *плам-ен-а́х *вым-ен-а́х *тем-ен-а́х
Warto zapamiętać:
  • rzeczowniki: бре́мя, вре́мя, вы́мя, и́мя, зна́мя, пла́мя, пле́мя i те́мя mają we wszystkich przypadkach oprócz mianownika i biernika liczby pojedynczej i mnogiej przyrostek -ен-
  • rzeczowniki се́мя i стре́мя mają w dopełniaczu liczby mnogiej przyrostek -ян-
  • rzeczownik зна́мя ma we wszystkich przypadkach liczby mnogiej przyrostek -ён-
  • *rzeczowniki пла́мя, вы́мя i те́мя bardzo rzadko występują w liczbie mnogiej. Formy te można spotkać jedynie w tekstach literackich, dlatego powszechnie przyjmuje się, że te trzy rzeczowniki nie tworzą liczby mnogiej
  • Приближа́ется бре́мя экза́менов. Ско́лько вре́мени ты уже́ учи́лся?
  • Zbliża się czas egzaminów. Ile czasu już się uczyłeś?
  • У Ка́ти краси́вое имя. Она́ горди́тся свои́м и́менем.
  • Kasia ma piękne imię. Ona jest dumna ze swojego imienia.

Rzeczowniki nieodmienne

Do rzeczowników nieomiennych należą:
  1. rzeczowniki zapożyczone z języków obcych z końcówkami: -э, -о, -е, -и, -у, -ю i -а takie jak: ало́э (aloes), метро́ (metro), ко́фе (kawa), коли́бри (koliber), кенгуру́ (kangur), интервью́ (wywiad) czy бра́ (stanik)
  2. rosyjskie lub ukraińskie nazwiska zakończone na -о, -их lub -ых takie jak: Шевче́нко, Сухи́х lub Седы́х
  3. niektóre nazwiska pochodzenia obcego, takie jak: Гёте czy Мю́ллер
  4. niektóre geograficzne nazwy własne, takie jak: Перу́ i Миссиси́пи
  5. skróty, takie jak: МГУ (Uniwersytet im. M.W. Łomonosowa w Moskwie) czy СНГ (Wspólnota Niepodległych Państw)
  6. rzeczowniki złożone typu завхо́з (заведующий хозяйством - zarządca)

Rzeczowniki nieodmienne nie odmieniają się przez przypadki. W obu liczbach forma słowa pozostaje dokładnie taka sama.

Przypadek Pytania Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
метро́ ко́фе метро́ ко́фе
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
метро́ ко́фе метро́ ко́фе
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
метро́ ко́фе метро́ ко́фе
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
метро́ ко́фе метро́ ко́фе
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
метро́ ко́фе метро́ ко́фе
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
метро́ ко́фе метро́ ко́фе
  • В Москве́ о́чень большо́е метро́. В Варша́ве нет тако́го метро́.
  • W Moskwie jest bardzo duże metro. W Warszawie nie ma takiego metra.
  • Я обожа́ю чёрный ко́фе. Что э́то за у́тро без чёрного ко́фе.
  • Ja uwielbiam czarną kawę. Co to za poranek bez czarnej kawy.

Rodzaj rzeczowników nieodmiennych

Rodzaju męskiego są:
  • wyrazy określające osoby rodzaju męskiego takie jak: маэ́стро (maestro) czy портье́ (portier)
  • nazwy zwierząt i ptaków określające samca takie jak: коли́бри (koliber) czy кенгуру́ (kangur)*
  • niektóre wyrazy takie jak: ко́фе (kawa) czy пена́льти (rzut karny)
Rodzaju żeńskiego są:
  • wyrazy określające osoby rodzaju żeńskiego takie jak: мисс (miss) czy ле́ди (lejdi)
Rodzaju nijakiego są:
  • rzeczowniki nieżywotne takie jak: метро́ (metro) czy пальто́ (płaszcz)

*jeśli chcemy zasugerować, że mówimy o samicy odmieniamy odpowiednio czasownik bądź przymiotnik odnoszący się do danego rzeczownika nieodmiennego:

  • Бори́с уви́дел краси́вую коли́бри. Че́рез забо́р перескочи́ла кенгуру́.
  • Borys zobaczył piękną samicę kolibra. Przez płot przeskoczyła kangurzyca.

Określając rodzaj rzeczowników nieodmiennych można natknąć się na mnóstwo wyjątków. Jak w przypadku słowa ко́фе (kawa), którego temat kończy się na е, co mogłoby sugerować rodzaj nijaki, a jednak kawa w języku rosyjskim jest rodzaju męskiego (чёрный ко́фе). Podobnie jest z muchą цеце́ (tse-tse), która okazuje się być rodzaju żeńskiego.

Gdy nie mamy przy sobie słownika ortograficznego, określenie rodzaju niektórych rzeczowników może być bardzo trudne, ale czasem warto zastosować pewną sprytną sztuczkę. Przykładowo цеце́ (tse-tse) to przecież му́ха (mucha), a ta w języku rosyjskim jest rodzaju żeńskiego, dlatego nazwa własna określająca konkretny rodzaj muchy również będzie rodzaju żeńskiego i podobnie:
  • МГУ - университе́т - rodzaj męski
  • Онта́рио - о́зеро - rodzaj nijaki