Odmiana rzeczownika rosyjskiego - deklinacja I

Rzeczownik to samodzielna i odmienna część mowy. W języku rosyjskim, podobnie jak w polskim, odpowiada na pytania kto? (кто?), co? (что?) oraz służy do określania osób, organizmów, przedmiotów i zjawisk, a także pojęć abstrakcyjnych, takich jak uczucia, emocje, spostrzeżenia, cechy charakteru czy myśli. Posiada on liczbę pojedynczą (еди́нственное число́) lub liczbę mnogą (мно́жественное число́), trzy rodzaje: rodzaj męski (мужско́й род), rodzaj żeński (же́нский род) oraz rodzaj nijaki (сре́дний род) oraz kategorię żywotności (одушевлённость). Wszystkie cechy rzeczownika są bardzo ważne przy jego odmianie, którą nazywamy deklinacją (склоне́ние).

Rzeczownik rosyjski odmienia się przez sześć przypadków, co było omówione w jednej z poprzednich lekcji. Jednakże deklinacja rzeczownika rosyjskiego jest nieco bardziej skomplikowana. Wyróżniamy trzy typy deklinacji. Dziś zajmiemy się pierwszą z nich.

Deklinacja I

Do pierwszej deklinacji należą rzeczowniki:
  1. rodzaju żeńskiego z końcówką lub (typu: ма́ма - mama, ба́ня - sauna)
  2. rodzaju męskiego z końcówką lub (typu: па́па - tata, дя́дя - wujek)
  3. rodzaju wspólnego z końcówką lub (typu: я́беда - skarżypyta, чистю́ля - czyścioch)
Rzeczowniki te mogą posiadać następujące końcówki:
Przypadek Pytania Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
-а, -я -ы, -и
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
-ы, -и ø
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
-е, -и -ам, -ям
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
-у, -ю ø
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
-ой, -ей, -ёй -ами, -ями
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
-е, -и -ах, ях

Deklinacja zależy również od miękkiego bądź twardego zakończenia tematu. Warto zatem wiedzieć, że zawsze twarde są rosyjskie spółgłoski ж, ц, ш, natomiast zawsze miękkie są ч, щ. Pozostałe spółgłoski: б, в, г, д, з, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х mogą być albo twarde albo miękkie w zależności od tego czy występuje po nich tzw. miękki znak -ь. Uwaga: litery е, ё, и, ю, я również zmiękczają spółgłoski!

Rzeczowniki zakończone na -a i -я (-ия)

Przypadek Pytania Liczba pojedyncza
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
ка́рт-а мужчи́н-а пéсн-я ня́н-я исто́р-ия
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
ка́рт-ы мужчи́н-ы пéсн-и ня́н-и исто́р-ии
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
ка́рт-е мужчи́н-е пéсн-е ня́н-е исто́р-ии
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
ка́рт-у мужчи́н-у пéсн-ю ня́н-ю исто́р-ию
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
ка́рт-ой мужчи́н-ой пéсн-ей ня́н-ей исто́ри-ей
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
ка́рт-е мужчи́н-е пéсн-е ня́н-е исто́р-ии

Przypadek Pytania Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
ка́рт-ы мужчи́н-ы пéсн-и ня́н-и исто́р-ии
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
ка́рт мужчи́н пéсен ня́нь исто́р-ий
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
ка́рт-ам мужчи́н-ам пéсн-ям ня́н-ям исто́ри-ям
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
ка́рт-ы мужчи́н пéсн-и ня́нь исто́р-ии
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
ка́рт-ами мужчи́н-ами пéсн-ями ня́н-ями исто́ри-ями
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
ка́рт-ах мужчи́н-ах пéсн-ях ня́н-ях исто́ри-ях
Warto zapamiętać:
  • rzeczowniki żywotne niezależnie od rodzaju mają biernik liczby mnogiej równy dopełniaczowi liczby mnogiej
  • przyimka об w miejscowniku używamy, gdy rzeczownik zaczyna się na samogłoskę - об исто́рии, ale о ка́рте
  • w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych na -ия występuje końcówka -ий
  • Ребя́та спеша́т в шко́лу. Я учу́сь в но́вой шко́ле.
  • Dzieci spieszą się do szkoły. Ja uczę się w nowej szkole.
  • Моя́ сестра́ лю́бит петь пе́сни. Я не зна́ю мно́го пе́сен.
  • Moja siostra lubi śpiewać piosenki. Ja nie znam wielu piosenek.

Rzeczowniki z tematem na г, к, х, ч, щ, ж, ш i ц

Przypadek Pytania Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
кни́г-а душ-а́ учени́ц-а кни́г-и ду́ш-и учени́ц-ы
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
кни́г-и душ-и́ учени́ц-ы кни́г ду́ш учени́ц
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
кни́г-е душ-е́ учени́ц-е кни́г-ам ду́ш-ам учени́ц-ам
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
кни́г-у ду́ш-у учени́ц-у кни́г-и ду́ш-и учени́ц
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
кни́г-ой душ-о́й учени́ц-ей кни́г-ами ду́ш-ами учени́ц-ами
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
кни́г-е душ-е́ учени́ц-е кни́г-ах ду́ш-ах учени́ц-ах
Warto zapamiętać:
  • po г, к, х, ч, щ, ж, ш piszemy и
  • po ц piszemy ы
  • w narzędniku liczby pojedynczej po ж, ш, ч, щ i ц pod akcentem piszemy o, a bez akcentu e
  • Ка́тя купи́ла но́вую кни́гу, но обы́чно она́ идёт в библиоте́ку.
  • Kasia kupiła nową książkę, ale zwykle chodzi do biblioteki.

Rzeczowniki z tematem na ья

Przypadek Pytania Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik
Имени́тельный
kto? co?
кто? что?
семь-я́ свинь-я́ се́мь-и сви́нь-и
Dopełniacz
Роди́тельный
kogo? czego?
кого́? чего́?
семь-и́ свинь-и́ се́м-ей свин-е́й
Celownik
Да́тельный
komu? czemu?
кому́? чему́?
семь-е́ свинь-е́ се́мь-ям сви́нь-ям
Biernik
Вини́тельный
kogo? co?
кого́? что?
семь-ю́ свинь-ю́ се́мь-и свин-е́й
Narzędnik
Твори́тельный
z kim? z czym?
с кем? с чем?
семь-ёй свинь-ёй се́мь-ями сви́нь-ями
Miejscownik
Предло́жный
o kim? o czym?
о ком? о чём?
семь-е́ свинь-е́ се́мь-ях сви́нь-ях

W deklinacji rzeczowników zakończonych na -ья piszemy znak miękki ь we wszystkich przypadkach i liczbach poza formą dopełniacza liczby mnogiej, a w przypadku słów typu свинья́ również w bierniku liczby mnogiej, ponieważ jest to rzeczownik żywotny (w liczbie mnogiej dopełniacz jest równy biernikowi).