Tworzenie trybów czasownika w języku rosyjskim

Czasownik (глаго́л) to samodzielna część mowy, która oznacza pewną czynność lub stan. Podobnie jak w języku polskim czasowniki rosyjskie odpowiadają na pytanie co robić? (что де́лать?) dla form niedokonanych (несоверше́нный вид) oraz co zrobić? (что сде́лать?) dla form dokonanych (соверше́нный вид). Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Czasowniki odmieniają się przez osoby oraz liczby, ponieważ określają czynności, które mogą być wykonywane przez różne podmioty.

Wyróżniamy dwa główne schematy odmiany czasownika, które nazywamy koniugacjami (спряже́ние). Czasowniki mogą też tworzyć stronę czynną (действи́тельный зало́г) lub bierną (страда́тельный зало́г). W języku rosyjskim występują trzy czasy: przeszły (про́шлое вре́мя), teraźniejszy (настоя́щее вре́мя) i przyszły (бу́дущее вре́мя). Czasowniki rosyjskie mogą mieć też jeden z trzech trybów, o czym będzie niniejsza lekcja.

Tryb oznajmujący

Tryb oznajmujący lub inaczej orzekający (изъяви́тельное lub изъясни́тельное наклоне́ние) podobnie jak w języku polskim wyraża neutralny bądź obiektywny stosunek mówiącego do swojej wypowiedzi. Ponadto podmiot mówiący przyjmuje wypowiadane fakty za pewnik lub uważa je za bardzo prawdopodobne. Jest to najczęściej używany tryb we wszystkich językach świata. W trybie oznajmującym czasowniki odmieniają się przez osoby i liczby oraz występują we wszystkich czasach. Zatem tryb oznajmujący wskazuje na czynność, która się odbywa, będzie się odbywała w przyszłości lub już odbyła się w przeszłości.
  • Я чита́л, я чита́ю и я бу́ду чита́ть.
  • Ja czytałem, czytam i będę czytać.

Tryb rozkazujący

Tryb rozkazujący (повели́тельное наклоне́ние) służy do wyrażenia polecenia do wykonania danej czynności. Może być to rozkaz, żądanie, ale też prośba, propozycja, rada lub zachęta. Tryb rozkazujący występuje w języku rosyjskim dla drugiej osoby liczby pojedynczej (ты) lub liczby mnogiej (вы).

Zwracając się w trybie rozkazującym do jednej osoby powinniśmy użyć formy dla drugiej osoby liczby pojedynczej (ты). Formę liczby mnogiej (вы) stosujemy, gdy prośbę lub polecenie kierujemy do większej ilości osób. Forma ta w języku rosyjskim jest również używana jako zwrot grzecznościowy, gdy naszym adresatem jest osoba o wiele od nas starsza lub nam nieznana.

Tryb rozkazujący najczęściej tworzymy od tematu pierwszej osoby liczby pojedynczej czasowników czasu teraźniejszego lub przyszłego prostego. Jeśli temat kończy się na samogłoskę, dodajemy do niego -й dla liczby pojedynczej lub -й+те dla liczby mnogiej, patrz: чита́ть - чита́й! - чита́йте! Jeśli temat kończy się na jedną lub dwie spółgłoski, dodajemy do niego -и (+те), jak: говори́ть - говори́! - говори́те oraz по́мнить - по́мни! - по́мните! Jeśli temat czasownika kończy się na spółgłoskę, a w pierwszej osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego lub przyszłego prostego jest on akcentowany, dodajemy do niego -ь (+те) - вста́ть - вста́нь! - вста́ньте!

Kilka przykładów przedstawiono w tabeli:
Bezokolicznik Ты Вы
чита́ть czytać чита́й! чита́йте!
говори́ть mówić говори́! говори́те!
по́мнить pamiętać по́мни! по́мните!
вста́ть wstać вста́нь! вста́ньте!
  • Встава́й! Ты опозда́ешь в шко́лу! - кри́кнула ма́ма.
  • Wstawaj! Spóźnisz się do szkoły! - krzyknęła mama.
Niektóre czasowniki tworzą tryb rozkazujący nieregularnie. Warto je zapamiętać:
Bezokolicznik Ты Вы
пе́ть śpiewać по́й! по́йте!
пи́ть pić пе́й! пе́йте!
да́ть dać дава́й! дава́йте!
  • Ле́на, не пой э́ту пе́сню! Я её не люблю́.
  • Lena, nie śpiewaj tej piosenki! Ja jej nie lubię.
  • Не пе́йте е́щё ко́фе! Он горя́чий.
  • Nie pijcie jeszcze kawy! Ona jest gorąca.
Na szczególną uwagę zasługuje czasownik да́ть (dać), od którego tworzymy formy дава́й i дава́йте. Używa się go w znaczeniu przenośnym w celu skłonienia osoby bądź grupy osób do wykonania jakiejś czynności. Na przykład:
  • Дава́йте дружи́ть!
  • Zaprzyjaźnijmy się!
  • Дава́й схо́дим в кино́!
  • ("no chodź") pójdźmy do kina!
Natomiast, gdy naszą prośbę lub polecenie kierujemy do osoby trzeciej powinniśmy użyć wyrazu пу́сть! lub пуска́й! oraz czasownika właściwego dla trzeciej osoby liczby pojedynczej lub mnogiej czasu teraźniejszego lub przyszłego prostego, na przykład:
  • Пуска́й Са́ша пойдёт в магази́н!
  • Niech Sasza idzie do sklepu!
  • Почему́ ты им ничего́ не разреша́ешь? Пу́сть иду́т!
  • Dlaczego ty na nic im nie pozwalasz? Niech idą!

Tryb przypuszczający

Jak sama nazwa wskazuje, tryb przypuszczający (усло́вное наклоне́ние) służy do wyrażenia czynności, która nie odbyła się, ale mogłaby się odbyć w przeszłości, teraźniejszości lub przyszłości. Do utworzenia trybu przypuszczającego w języku rosyjskim potrzebujemy czasownika w formie czasu przeszłego, cząstki бы (by) oraz spójnika е́сли (jeśli). Choć form przypuszczających możemy użyć również bez tego spójnika w mowie potocznej. Zdanie nabiera wtedy charakter rady, prośby lub zachęty. Można w ten sposób uniknąć niegrzecznych form trybu rozkazującego.

  • Е́сли бы вчера́ не шёл до́ждь, мы бы могли́ пое́хать на о́зеро.
  • Jeśli wczoraj by nie padało, moglibyśmy pojechać nad jezioro.
  • Ты не мог бы помы́ть посу́ду?
  • Nie mógłbyś umyć naczyń?

Uwaga: pamiętaj, że cząstka бы (by) w języku rosyjskim jest zawsze pisana oddzielnie! Inaczej jest w języku polskim. Spójrz i przeanalizuj jeszcze raz dwa powyższe przykłady.