Odmiana czasownika rosyjskiego - koniugacja

Czasownik (глаго́л) to samodzielna część mowy, która oznacza pewną czynność lub stan. Podobnie jak w języku polskim czasowniki rosyjskie odpowiadają na pytania co robić? (что де́лать?) dla form niedokonanych (несоверше́нный вид) oraz co zrobić? (что сде́лать?) dla form dokonanych (соверше́нный вид), można zatem mówić o ich aspekcie. Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Czasowniki odmieniają się przez osoby oraz liczby, ponieważ określają czynności, które mogą być wykonywane przez różne podmioty.

Wyróżniamy dwa główne schematy odmiany czasownika, które nazywamy koniugacjami (спряже́ние). Czasowniki mogą też tworzyć stronę czynną (действи́тельный зало́г) lub bierną (страда́тельный зало́г). W języku rosyjskim występują trzy czasy: przeszły (про́шлое вре́мя), teraźniejszy (настоя́щее вре́мя) i przyszły (бу́дущее вре́мя). W kontekście czasownika można również mówić o zwrotności (возвра́тные глаго́лы). W tej lekcji zajmiemy się koniugacją czasownika. W języku rosyjskim funkcjonują dwa systemy odmiany czasowników.

Koniugacja I -у/-ю, -ешь/-ёшь

Koniugacja I Czasownik
Liczba pojedyncza е́хать реша́ть жи́ть пе́ть
ja я е́ду реша́ю живу́ пою́
ty ты е́дешь реша́ешь живёшь поёшь
on, ona, ono он, она, оно е́дет реша́ет живёт поёт
Liczba mnoga  
my мы е́дем реша́ем живём поём
wy вы е́дете реша́ете живёте поёте
oni, one они е́дут реша́ют живу́т пою́т
Warto zapamiętać:
  • po spółgłosce w pierwszej osobie liczby pojedynczej występuje końcówka -у, a w trzeciej osobie liczby mnogiej -ут
  • po samogłosce w pierwszej osobie liczby pojedynczej występuje końcówka -ю, a w trzeciej osobie liczby mnogiej -ют
  • w pozostałych osobach w końcówkach występuje -е- lub -ё-, przy czym -ё- jest zawsze akcentowane
  • w drugiej osobie liczby pojedynczej zawsze piszemy na końcu miękki znak -ь
  • w trzeciej osobie liczby mnogiej zaimek они jest wspólny dla obu rodzajów
  • forma drugiej osoby liczby mnogiej odpowiadająca zaimkowi вы jest formą grzecznościową oraz używaną w języku oficjalnym (w języku polskim - Pan, Pani)
  • zaimek вы w zwrotach grzecznościowych zawsze piszemy z małej litery

Куда́ ты идёшь? Мы ведь опа́здываем!

Dokąd idziesz? My przecież się spóźniamy!

Скажи́те пожа́луйста, где вы живёте.

Proszę powiedzieć, gdzie Pan/Pani mieszka.

Koniugacja II -у/-ю, -ишь

Koniugacja II Czasownik
Liczba pojedyncza дружи́ть смотре́ть говори́ть спа́ть
ja я дружу́ смотрю́ говорю́ сплю́
ty ты дру́жишь смо́тришь говори́шь спи́шь
on, ona, ono он, она, оно дру́жит смо́трит говори́т спи́т
Liczba mnoga  
my мы дру́жим смо́трим говори́м спи́м
wy вы дру́жите смо́трите говори́те спи́те
oni, one они дру́жат смо́трят говоря́т спя́т
Warto zapamiętać:
  • po ж, ш, ч i щ w pierwszej osobie liczby pojedynczej występuje końcówka -у, a w trzeciej osobie liczby mnogiej -ат
  • po pozostałych spółgłoskach i samogłoskach w pierwszej osobie liczby pojedynczej występuje końcówka -ю, a w trzeciej osobie liczby mnogiej -ят
  • w pozostałych osobach w końcówkach występuje -и-
  • w drugiej osobie liczby pojedynczej zawsze piszemy na końcu miękki znak -ь
  • w trzeciej osobie liczby mnogiej zaimek они jest wspólny dla obu rodzajów
  • forma drugiej osoby liczby mnogiej odpowiadająca zaimkowi вы jest formą grzecznościową oraz używaną w języku oficjalnym (w języku polskim - Pan, Pani)
  • zaimek вы w zwrotach grzecznościowych zawsze piszemy z małej litery

Здра́вствуйте! Вы говори́те по-ру́сски?

Dzień dobry! Czy mówi Pan/Pani po rosyjsku?

Ты прекра́сно говори́шь по-ру́сски!

Ty świetnie mówisz po rosyjsku!

Przynależność czasownika do danej koniugacji ustalamy sprawdzając formy pierwszej i drugiej osoby liczby pojedynczej. Jeśli w pierwszej osobie liczby pojedynczej występują końcówki -у lub -ю, a w drugiej osobie liczby pojedynczej -ешь lub -ёшь - czasownik należy do koniugacji I. Jeśli w pierwszej osobie liczby pojedynczej występują końcówki -у lub -ю, a w drugiej osobie liczby pojedynczej -ишь - czasownik należy do koniugacji II.

W niektórych czasownikach w pierwszej osobie liczby pojedynczej przed końcówką pojawia się wstawiona spółgłoska -л-, jak na przykład: спа́ть - я сплю́ (spać - ja śpię), люби́ть - я люблю́ (kochać - ja kocham).

Wymiana spółgłosek

Przy odmianie niektórych czasowników następuje tzw. wymiana spółgłosek w temacie wyrazu na ж, ш, ч lub щ. Pokazano to w poniższej tabeli:

Koniugacja I -ать я ты он, она, оно мы вы они
вяз-а́ть wiązać вя́жу вя́жешь вя́жет вя́жем вя́жете вя́жут
иск-а́ть szukać ищу́ и́щешь и́щет и́щем и́щете и́щут
па́х-ать orać па́шу па́шешь па́шет па́шем па́шете па́шут
пис-а́ть pisać пишу́ пи́шешь пи́шет пи́шем пи́шете пи́шут
скак-а́ть skakać скачу́ ска́чешь ска́чет ска́чем ска́чете ска́чут
Koniugacja I -чь я ты он, она, оно мы вы они
бере́-чь chronić берегу́ бережёшь бережёт бережём бережёте берегу́т
пе́-чь piec пеку́ печёшь печёт печём печёте пеку́т
Koniugacja II -ить я ты он, она, оно мы вы они
гла́д-ить głaskać гла́жу гла́дишь гла́дит гла́дим гла́дите гла́дят
ла́з-ить łazić ла́жу ла́зишь ла́зит ла́зим ла́зите ла́зят
нос-и́ть nosić ношу́ но́сишь но́сит но́сим но́сите но́сят
плат-и́ть płacić плачу́ пла́тишь пла́тит пла́тим пла́тите пла́тят
мст-и́ть mścić się мщу́ мсти́шь мсти́т мсти́м мсти́те мстя́т
Warto zapamiętać:
  • w pierwszej grupie czasowników (koniugacja I -ать) wymiana spółgłosek występuje we wszystkich formach osobowych, zapamiętaj: зж, скщ, хш, сш, кч
  • w drugiej grupie czasowników (koniugacja I -чь) wymiana spółgłosek występuje we wszystkich formach osobowych poza pierwszą osobą liczby pojedynczej i trzecią osobą liczby mnogiej, zapamiętaj: гж, кч
  • w trzeciej grupie czasowników (koniugacja II -ить) wymiana spółgłosek występuje jedynie w pierwszej osobie liczby pojedynczej, zapamiętaj: дж, зж, сш, тч, стщ
  • Я хожу́ в кино́ о́чень ча́сто, но мой бра́т не лю́бит ходи́ть в кино́.
  • Ja chodzę do kina bardzo często, ale mój brat nie lubi chodzić do kina.
  • Я пеку́ пиро́г, но ма́ма печёт его́ лу́чше.
  • Ja piekę ciasto, ale mama piecze je lepiej.