Tworzenie czasu przeszłego w języku rosyjskim

Czasownik (глаго́л) to samodzielna część mowy, która oznacza pewną czynność lub stan. Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Podobnie jak w języku polskim czasowniki rosyjskie odpowiadają na pytania co robić? (что де́лать?) dla form niedokonanych (несоверше́нный вид) oraz co zrobić? (что сде́лать?) dla form dokonanych (соверше́нный вид). Można więc mówić jego tzw. aspekcie. Czasowniki odmieniają się przez osoby oraz liczby, ponieważ określają czynności, które mogą być wykonywane przez różne podmioty.

Wyróżniamy dwa główne schematy odmiany czasownika, które nazywamy koniugacjami (спряже́ние). Czasowniki mogą też tworzyć stronę czynną (действи́тельный зало́г) lub bierną (страда́тельный зало́г). W języku rosyjskim występują trzy czasy: przeszły (про́шлое вре́мя), teraźniejszy (настоя́щее вре́мя) i przyszły (бу́дущее вре́мя). W tej lekcji zajmiemy się czasem przeszłym.

Czas przeszły

Czas przeszły (про́шлое вре́мя) służy do wyrażenia czynności, które miały miejsce w przeszłości, przy czym nie jest powiedziane, że zakończyły się one ze skutkiem bądź nie, dlatego do tworzenia czasu przeszłego używamy zarówno czasowników dokonanych, jak i niedokonanych. Czasowniki w czasie przeszłym odmieniają się przez rodzaje i liczby, co łatwo zauważyć w tabeli poniżej:
Liczba pojedyncza
я, ты бы́л/была́
он бы́л
она́ была́
оно́ бы́ло
Liczba mnoga
мы, вы, они́ бы́ли
Przy okazji czasownika бы́ть (być) warto zwrócić uwagę, że akcent zawsze pada na jego ostatnią sylabę, ale poza formą rodzaju żeńskiego! Tak samo, akcent przemieści się w czasownikach czasu przeszłego od взя́ть, да́ть, жи́ть, жда́ть, пи́ть oraz спа́ть. Sytuacja zmienia się, gdy chcemy utworzyć przeczenie dodając не. W takim wypadku w każdym rodzaju oraz liczbie akcent pada na не́. Porównaj: бы́ть (была́ - не́ была / бы́л - не́ был).
  • Ле́на дала́ мне́ тетра́дь. Тетра́дь не́ была чи́стой.
  • Lena dała mi zeszyt. Zeszyt nie był czysty.
Dla pierwszej osoby liczby pojedynczej wybieramy formę czasu przeszłego odpowiadającą rodzajowi (płci) osoby wypowiadającej się. Dlatego kobieta powie - я была́ (ja byłam), a mężczyzna - я бы́л (ja byłem). W języku rosyjskim w liczbie mnogiej nie ma rozróżnienia na rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy, tak jak w języku polskim, dlatego sprawa jest nieco prostsza. Gdy wypowiadamy się jako grupa osób, nie ważne czy składa się ona z osób jednej czy wielu płci, zawsze mówimy - бы́ли. Porównaj:
  • О́ля с Ле́ной бы́ли в торго́вом це́нтре.
  • Ola z Leną były w galerii handlowej.
Większość czasowników rosyjskich, których temat kończy się na samogłoskę tworzy czas przeszły w następujący sposób: końcówkę bezokolicznika -ть należy zastąpić literą л, a następnie dodać odpowiednią końcówkę rodzajową (-а, -о lub -и). Do rodzaju męskiego nie dodajemy końcówki! Podobnie jest z czasownikami zwrotnymi, gdzie z końcówki -ться zabieramy cząstkę -ть i zastępujemy ją literą л, zaraz po niej należy dodać końcówkę rodzajową i dopisać brakującą partykułę zwrotną -ся (dla rodzaju męskiego), a -сь (dla pozostałych form). Zasadę przedstawiono w tabeli:
Bezokolicznik Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
покупа́ть kupować покупа́л покупа́л-а покупа́л-о покупа́л-и
купи́ть kupić купи́л купи́л-а купи́л-о купи́л-и
мы́ться myć się мы́л-ся мы́ла-сь мы́ло-сь мы́ли-сь
помы́ться umyć się помы́л-ся помы́ла-сь помы́ло-сь помы́ли-сь
  • Ма́ша вчера́ покупа́ла фру́кты. Она́ купи́ла я́блоки и апельси́ны.
  • Masza wczoraj kupowała owoce. Ona kupiła jabłka i pomarańcze.
W języku rosyjskim jest też grupa czasowników, które odmieniają się nieregularnie w czasie przeszłym. Oprócz nich nieregularnie odmienią się też czasowniki od nich pochodne, takie jak: съе́сть (zjeść), усе́сться (usiąść), зайти́ (wstąpić), вы́йти (wyjść) i inne.
Bezokolicznik Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
е́сть jeść е́л е́ла е́ло е́ли
се́сть usiąść се́л се́ла се́ло се́ли
идти́ iść шёл шла́ шло́ шли́
найти́ znaleźć нашёл нашла́ нашло́ нашли́
  • Бори́с зашёл в дом и усе́лся. Че́рез па́ру мину́т вы́шел.
  • Borys wstąpił do domu i usiadł. Za parę minut wyszedł.

Szczególne cechy czasu przeszłego

Bezokolicznik
-сти, -зти, -чь
Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
нести́ nieść нёс несла́ несло́ несли́
везти́ wieźć вёз везла́ везло́ везли́
пе́чь piec пёк пекла́ пекло́ пекли́
Bezokolicznik -нуть
(czynność ciągła)
Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
мо́кнуть moknąć мо́к мокла́ мокло́ мокли́
мёрзнуть marznąć мёрз мёрзла мёрзло мёрзли
Bezokolicznik -нуть
(czynność jednokrotna)
Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
кри́кнуть krzyknąć кри́кнул кри́кнула кри́кнуло кри́кнули
сту́кнуть stuknąć сту́кнул сту́кнула сту́кнуло сту́кнули
Bezokolicznik -ере- Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
умере́ть umrzeć уме́р умерла́ у́мерло у́мерли
стере́ть zetrzeć стёр стёрла стёрло стёрли
Warto zapamiętać:
  • czasowniki zakończone na -сти, -зти lub -чь w rodzaju męskim liczby pojedynczej nie mają л
  • niektóre czasowniki zakończone na -нуть wyrażające czynność ciągłą w rodzaju męskim liczby pojedynczej nie mają л i tracą przyrostek -ну- we wszystkich rodzajach
  • czasowniki dokonane zakończone na -нуть wyrażające czynność jednokrotną tworzą formy czasu przeszłego regularnie
  • nieregularnie formy tworzą czasowniki z cząstką -ере-
  • Пётр испуга́лся и гро́мко кри́кнул.
  • Piotr wystraszył się i głośno krzyknął.
  • Соба́ка мёрзла во дворе́.
  • Pies marzł na dworze.