Bezokolicznik w języku rosyjskim

Czasownik (глаго́л) to samodzielna część mowy, która oznacza pewną czynność lub stan. Podobnie jak w języku polskim czasowniki rosyjskie odpowiadają na pytania co robić? (что де́лать?) dla form niedokonanych (несоверше́нный вид) oraz co zrobić? (что сде́лать?) dla form dokonanych (соверше́нный вид), mają więc tzw. aspekt. Czasowniki odmieniają się przez osoby oraz liczby, ponieważ określają czynności, które mogą być wykonywane przez różne podmioty.

Wyróżniamy dwa główne schematy odmiany czasownika, które nazywamy koniugacjami (спряже́ние). Czasowniki mogą też tworzyć stronę czynną (действи́тельный зало́г) lub bierną (страда́тельный зало́г). W języku rosyjskim występują trzy czasy: przeszły (про́шлое вре́мя), teraźniejszy (настоя́щее вре́мя) i przyszły (бу́дущее вре́мя). W kontekście czasownika można również mówić o zwrotności (возвра́тные глаго́лы), ale zacznijmy od bezokolicznika.

Bezokolicznik i czasowniki zwrotne

Bezokolicznik (инфинити́в) jest podstawową i nieodmienną formą czasownika. Określa on czynność lub stan, ale nie wskazuje na konkretną osobę, liczbę czy czas. Na przykład czynności: говори́ть (mówić), чита́ть (czytać), молча́ть (milczeć) lub stany: мечта́ть (marzyć), сиде́ть (siedzieć), лежа́ть (leżeć). Dopiero gdy czasownik przyjmuje formę osobową jesteśmy w stanie określić jego pozostałe cechy. Na przykład: говори́ла (mówiła) - czynność w aspekcie niedokonanym, trzecia osoba liczby pojedynczej, czas przeszły. Tymi kategoriami zajmiemy się jednak w innych lekcjach.

Bezokolicznik w języku rosyjskim bardzo łatwo rozpoznać, ponieważ ma jedynie trzy możliwe końcówki. Zostało to przedstawione w tabelce:
Końcówka czasownika niezwrotnego Końcówka czasownika + partykuła zwrotna Przykłady
-ть -ться мы́ть - мы́ться
-чь -чься бере́чь - бере́чься
-ти -тись идти́ - пройти́сь

W powyższej tabeli łatwo zauważyć zasadę tworzenia czasowników zwrotnych. Z reguły, do danego czasownika należy dodać partykułę zwrotną -ся lub -сь, która dokładnie odpowiada polskiemu się, ale uwaga: nie zawsze jest tak, jak w przypadku мы́ть (myć), мы́ться (myć się) czy бере́чь (strzec), бере́чься (strzec się)! Czasem, utworzona w ten sposób forma po prostu nie istnieje.

Często też po zastosowaniu zasady, o której była mowa otrzymujemy czasownik o zupełnie innym znaczeniu! Na przykład: занима́ть (zajmować miejsce) ≠ занима́ться (studiować).

Nie wszystkim rosyjskim czasownikom zwrotnym odpowiadają polskie czasowniki zwrotne. Porównaj: заблуди́ться - zabłądzić, нужда́ться - potrzebować, тренирова́ться - trenować. To samo dzieje się w drugą stronę, dlatego że nie wszystkim polskim czasownikom zwrotnym odpowiadają rosyjskie czasowniki zwrotne, porównaj: przyjaźnić się - дружи́ть, spieszyć się - спеши́ть, przeprowadzić się - перее́хать.

Dlatego należy być bardzo ostrożnym i uczyć się czasowników rosyjskich uważnie.
  • Пе́ред едо́й на́до мы́ть ру́ки. Ка́ждый де́нь на́до мы́ться.
  • Przed jedzeniem trzeba myć ręce. Każdego dnia trzeba się myć.
  • Пётр занима́ет высо́кий по́ст. Он занима́ется фина́нсами.
  • Piotr zajmuje wysokie stanowisko. On zajmuje się finansami.
Warto też zapamiętać, że partykułę zwrotną -ся piszemy po spółgłosce, a partykułę zwrotną -сь po samogłosce. W przeciwieństwie do języka polskiego, w którym partykułę się piszemy oddzielnie, w języku rosyjskim partykuły zwrotne -ся i -сь zawsze piszemy łącznie!
  • Как хорошо́ уме́ть чита́ть!
  • Не на́до к ма́ме пристава́ть!
  • Не на́до зва́ть, не на́до жда́ть
  • и мо́жно вз́ять и прочита́ть!

Użycie bezokolicznika

W języku rosyjskim bezokolicznik może tworzyć różne struktury gramatyczne. Może występować w połączeniu:
  • z czasownikiem posiłkowym бы́ть (być) - я бу́ду чита́ть (ja będę czytać)
  • z czasownikami: хоте́ть (chcieć), уме́ть (umieć), мо́чь (móc), люби́ть (kochać), нра́виться (podobać się), собира́ться (zbierać się), ста́ть (zostać), начина́ть (zaczynać), идти́ (iść), сове́товать (radzić), проси́ть (prosić), a także z ich formami dokonanymi - я хочу́ говори́ть (ja chcę mówić)
  • z przymiotnikami w krótkiej formie: рад (cieszy się), до́лжен (powinien, musi), наме́рен (zamierza), обя́зан (zobowiązany), вы́нужден (zmuszony) i innymi - oн обя́зан учи́ться (on musi się uczyć)
  • z przysłówkami: ну́жно (trzeba), на́до (trzeba), мо́жно (można), нельзя́ (nie wolno) i innymi - нельзя́ кури́ть (nie wolno palić)
  • В поезда́х нельзя́ кури́ть.
  • W pociągach nie wolno palić.
  • В де́тствие Бори́с хоте́л ста́ть пожа́рником.
  • W dzieciństwie Borys chciał zostać strażakiem.